# Destilação seca da madeira

> Carvão, alcatrão, vinagre de madeira e metanol da madeira aquecida sem ar

- Data: c. 1648
- Época: Renascimento
- Domínio: [Materiais e química](https://lastcodex.org/pt/domains/materials/)
- Etapa: IV (Ciência e indústria)
- Dificuldade: 4/5
- URL: https://lastcodex.org/pt/inventions/wood-distillation/

A destilação seca da madeira aquece a madeira num recipiente fechado e sem ar, de modo que se decompõe em vez de arder. Os vapores são arrefecidos em alcatrão e num líquido aquoso e ácido, o vinagre de madeira, que contém ácido acético e espírito de madeira, o metanol; o carvão vegetal fica no recipiente. Johann Rudolf Glauber descreveu a condensação do vinagre de madeira no final da década de 1640, e até aos anos 20 do século XX a destilação da madeira foi a principal fonte de metanol.

![Destilação seca da madeira · Carvão, alcatrão, vinagre de madeira e metanol da madeira aquecida sem ar](https://lastcodex.org/_astro/plate.BBLsWM2e_4SNGh.webp)

## Legenda

1. Retorta de ferro assente em alvenaria de tijolo
2. Fornalha sob a retorta
3. Tubo dos vapores
4. Condensador numa tina de água fria
5. Recipientes do alcatrão e do vinagre de madeira
6. Carvão vegetal retirado da retorta

## O que é

A destilação seca da madeira, também chamada destilação destrutiva ou pirólise, aquece a madeira num recipiente fechado, ao abrigo do ar. A madeira não pode arder e por isso decompõe-se. Os seus vapores saem por um tubo e são arrefecidos até a maior parte voltar a ser líquida: um alcatrão pesado e escuro e um líquido aquoso e ácido, o ácido pirolenhoso ou vinagre de madeira. Liberta-se também um gás que não condensa, e no recipiente fica carvão vegetal.

![Um monte de pedaços de carvão vegetal negro ao lado de um pote de grés com alcatrão negro e espesso e de uma garrafa de vidro com um líquido castanho límpido](https://lastcodex.org/_astro/v2.74SswM8L_Z2nwjnt.webp)
_Carvão vegetal, alcatrão e vinagre de madeira, três dos produtos da destilação da madeira._

O vinagre de madeira é sobretudo água, com ácido acético, o ácido do vinagre, e quantidades menores de metanol, acetona e muitos outros compostos. O metanol chamou-se durante muito tempo espírito ou álcool de madeira porque vinha daqui. Os carvoeiros que trabalhavam em medas ou fornos abertos deixavam estes vapores fugir para o ar; a destilação da madeira recupera-os. Até aos anos 20 do século XX forneceu a maior parte do metanol do mundo e boa parte do seu ácido acético.

A destilação da madeira é química perigosa. O seu gás e grande parte dos seus vapores são inflamáveis. O metanol é um veneno: uma pequena quantidade engolida ataca a visão e pode matar, e os sintomas por vezes só aparecem muitas horas depois. Nunca destile madeira nem os seus líquidos em casa, nunca os beba nem prove e nunca os use como combustível ou solvente; o processo pertence a instalações industriais regulamentadas.

## Como funciona

![Uma pilha de toros redondos de casca cinzenta e lisa, branca ou profundamente sulcada, entre duas estacas verticais, ao lado de um carrinho de mão de madeira que leva mais dois toros](https://lastcodex.org/_astro/v1.BGGal386_26h7Qy.webp)
_Toros de faia, bétula e carvalho, madeiras duras preferidas pelas fábricas de destilação._

Quando a retorta aquece, a madeira perde primeiro a sua água. Depois a própria madeira desfaz-se e liberta vapores cada vez mais carregados de alcatrão à medida que o calor sobe, até restar apenas carvão. Arrefecidos em condensadores, os vapores dão alcatrão e um líquido aquoso, o ácido pirolenhoso bruto.

O gás que não condensa ainda arde. As fábricas de destilação queimavam-no para ajudar a aquecer as retortas, e em França Philippe Lebon propôs queimá-lo para dar luz e calor.

As fábricas preferiam madeiras duras como a faia, a bétula e o carvalho. Vendiam o carvão vegetal como combustível, sobretudo para fundir ferro. O ácido do líquido chegava ao mercado como acetato de cal, matéria-prima do ácido acético e da acetona, e o espírito de madeira, ou metanol, servia sobretudo de solvente. O alcatrão era em geral queimado como combustível.

## História e evolução

O alcatrão tirado de casca e madeira aquecidas sem ar é muito mais antigo do que a recuperação do líquido aquoso, como mostram os [adesivos](/pt/inventions/adhesives/) da Idade da Pedra. A condensação do vinagre de madeira foi descrita no século XVII.

Nos seus Furni novi philosophici, publicados em Amesterdão no final da década de 1640, o químico alemão Johann Rudolf Glauber descreveu um forno para destilar madeira e chamou ao líquido ácido que dele obtinha o vinagre das madeiras. Em 1661, em The Sceptical Chymist, Robert Boyle referiu que o espírito ácido do buxo era formado por duas substâncias diferentes: além do seu ácido, encerrava um segundo espírito, de cheiro forte, sabor muito penetrante e sem acidez. Esse segundo espírito continha aquilo a que hoje se chama metanol.

![Um forno de tijolo comprido e baixo, com a porta de ferro aberta e uma linha férrea a entrar nele, e três pequenas vagonetas de ferro carregadas de achas sobre os carris, a primeira já a entrar](https://lastcodex.org/_astro/v3.DCnMTk8i_ZIhVH5.webp)
_Quando a destilação da madeira se tornou indústria, as vagonetas de lenha passaram a entrar sobre carris em retortas compridas._

Em 1799, Lebon patenteou a sua termolâmpada, que queimava um gás destilado da madeira para dar luz e calor. No século XIX, a destilação da madeira em retortas fechadas de ferro tornou-se uma indústria ao lado da indústria química europeia, e as fábricas de produtos químicos da madeira espalharam-se pelo nordeste dos Estados Unidos.

No século XX, as fábricas faziam entrar sobre carris vagonetas carregadas de lenha em longas retortas horizontais, aquecidas queimando por baixo o gás da madeira. O declínio começou em 1923, quando a BASF expediu da sua fábrica de Leuna o primeiro metanol de síntese, produzido a partir de gás a alta pressão. O petróleo passou a fornecer ácido acético e acetona mais baratos, e a indústria da destilação da madeira ruiu por volta do fim da Segunda Guerra Mundial, embora algumas retortas tenham continuado a trabalhar nas décadas de 1950 e 1960.

## Dados essenciais

- Vinagre de madeira condensado de lenha a arder: Glauber, final da década de 1640
- Espírito não ácido separado dele: Robert Boyle, 1661
- Produtos: Carvão, alcatrão, vinagre de madeira, espírito de madeira, gás
- Metanol de síntese: BASF, Leuna, 1923

## Requer

- [Destilação](https://lastcodex.org/pt/inventions/distillation/): Separar líquidos fervendo e condensando (c. 300)
- [Metalurgia do ferro](https://lastcodex.org/pt/inventions/iron-smelting/): Uso mais difundido por volta de 1200 a.C.; minério, carvão e forno baixo (c. 1.200 a.C.)
- [Tijolos](https://lastcodex.org/pt/inventions/bricks/): Blocos de terra normalizados (c. 7.500 a.C.)

## Conduz a

- [Plásticos sintéticos](https://lastcodex.org/pt/inventions/synthetic-plastics/): Materiais de moléculas longas fabricadas na indústria química (1907)

## Fontes

- [A Description of New Philosophical Furnaces, or a New Art of Distilling (English translation of Furni novi philosophici, 1651)](https://archive.org/details/descriptionofnew00glau), Johann Rudolf Glauber, via Internet Archive
- [Acidum aceticum, in King's American Dispensatory (1898)](https://henriettes-herb.com/eclectic/kings/acidum-acet.html), H. W. Felter, J. U. Lloyd
- [Alcohol methylicum, in King's American Dispensatory (1898)](https://henriettes-herb.com/eclectic/kings/alcohol-meth.html), H. W. Felter, J. U. Lloyd
- [The Sceptical Chymist (1661)](https://www.gutenberg.org/ebooks/22914), Robert Boyle, via Project Gutenberg
- [Industrial charcoal making, chapter 3: Modern carbonising retort systems](https://www.fao.org/4/X5555E/x5555e04.htm), Food and Agriculture Organization of the United Nations
- [The Wood Chemical Industry in the Northeast](https://northernwoodlands.org/articles/article/the-wood-chemical-industry-in-the-northeast), Hugh O. Canham, Northern Woodlands (2009)
- [Thermolampe](https://www.britannica.com/technology/thermolampe), Encyclopaedia Britannica
- [La Thermolampe di Philippe Lebon](https://re.public.polimi.it/bitstream/11311/1127523/1/Landi%20-%20La%20Thermolampe.pdf), Landi, Politecnico di Milano
- [Historie 1902–1924: první zásilka metanolu z Leuny, 1923](https://www.basf.com/cz/cs/who-we-are/history/1902-1924), BASF
- [Carl Bosch 1874–1940](https://www.dhm.de/lemo/biografie/carl-bosch), Deutsches Historisches Museum, LeMO
- [Methanol poisoning fact sheet, questions and answers](https://methanolpoisoning.msf.org/wp-content/themes/msf/pdf/methanol_poisoning_fact_sheet_Q&A.pdf), Médecins Sans Frontières
- [Epidemiological Alert: Risk of Methanol Poisoning (7 October 2025)](https://www.paho.org/en/documents/epidemiological-alert-risk-methanol-poisoning-7-october-2025), Pan American Health Organization / WHO
- [The Hardwood Distillation Industry in New York (Technical Publication 5, Wood Utilization Series 1, January 1917)](https://archive.org/details/technicalpublica59newy), Nelson C. Brown, New York State College of Forestry at Syracuse University, via Internet Archive
- [The Technology of Wood Distillation (translated by Alexander Rule, 1925)](https://archive.org/details/technologyofwood00klaruoft), Max Klar, Chapman & Hall, via Internet Archive

Factos verificados em 2026-10-19.

---

The Last Codex · https://lastcodex.org/pt/inventions/wood-distillation/ · © The Last Codex. Textos, pranchas e figuras: CC BY-NC-ND 4.0.
